Thói quen tự kiểm tra cơ thể: khi nào quá nhiều

Nhiều người được dặn tự theo dõi cơ thể sau điều trị. Lời dặn đó đúng, nhưng hiếm khi kèm theo phần quan trọng nhất: bao lâu một lần.

Vì sao tần suất quan trọng

• Thay đổi thật diễn ra chậm.
• Kiểm tra hằng ngày không thấy được thay đổi chậm.
• Khoảng cách một tháng làm sự khác biệt dễ nhận ra.
• Kiểm tra dày đặc chỉ thấy dao động bình thường.

Nghịch lý là kiểm tra ít hơn lại phát hiện tốt hơn, vì bạn so sánh với một mốc đủ xa để thấy khác biệt.

Dấu hiệu đã thành quá nhiều

• Kiểm tra nhiều lần trong ngày.
• Không ngủ được nếu chưa kiểm tra.
• Kiểm tra lại ngay sau khi vừa kiểm tra.
• Nhờ người khác xác nhận nhiều lần.
• Cảm giác nhẹ nhõm chỉ kéo dài vài phút.

Dòng cuối là chỉ báo rõ nhất: nếu nhẹ nhõm không kéo dài, việc kiểm tra đang không phục vụ mục đích nó được đặt ra.

Cách đặt thói quen hợp lý

• Chọn một ngày cố định trong tháng.
• Đặt nhắc trong điện thoại.
• Làm vào lúc yên tĩnh, không vội.
• Làm theo cùng một trình tự mỗi lần.
• Ghi lại kết quả ngắn gọn.
• Xong thì kết thúc, không quay lại trong ngày.

Dòng cuối là phần khó nhất và cũng là phần quyết định thói quen này lành mạnh hay không.

Làm cùng trình tự có lợi gì

• Bạn quen với cảm giác bình thường của chính mình.
• Thay đổi nổi lên rõ hơn trên nền quen thuộc.
• Bớt bỏ sót vùng nào đó.
• Thời gian mỗi lần ngắn lại.

Giảm dần nếu đang kiểm tra quá nhiều

• Đừng dừng đột ngột, lo âu sẽ tăng vọt.
• Tuần đầu: giới hạn một lần mỗi ngày.
• Tuần sau: cách ngày.
• Tuần tiếp: hai lần một tuần.
• Rồi về mỗi tuần, rồi mỗi tháng.
• Chấp nhận khó chịu trong giai đoạn chuyển.

Cảm giác khó chịu khi giảm tần suất là dấu hiệu quá trình đang có tác dụng chứ không phải dấu hiệu sai hướng.

Thay thế bằng gì

• Ghi chép triệu chứng thay cho kiểm tra thêm.
• Hoạt động thể chất trong lúc muốn kiểm tra.
• Gọi cho ai đó nếu cơn lo mạnh.
• Kỹ thuật thở hoặc thư giãn ngắn.

Nhờ người thân

• Vùng khó tự nhìn thì nhờ là hợp lý.
• Nhưng đừng để thành việc hỏi hằng ngày.
• Thoả thuận trước tần suất.
• Người thân nói "vẫn bình thường" không thay được lịch khám.

Ai nên tự kiểm tra kỹ hơn

• Người có vùng dễ quan sát bằng mắt hoặc bằng tay.
• Người được bác sĩ dặn cụ thể phải theo dõi chỗ nào.
• Người có khoảng cách giữa hai lần khám dài.
• Người sống xa cơ sở y tế.

Ngược lại, có những bệnh mà tự kiểm tra gần như không cung cấp thông tin gì, và trong trường hợp đó việc cố tự theo dõi chỉ tạo thêm lo lắng. Hãy hỏi thẳng bác sĩ xem tự kiểm tra có ý nghĩa với trường hợp của mình không, thay vì mặc định rằng làm nhiều là tốt.

Khi phát hiện điều gì

• Ghi lại ngày và mô tả.
• Không kiểm tra lại liên tục cùng chỗ đó.
• Áp dụng ngưỡng hai tuần đã đặt trước.
• Nếu vẫn còn thì đi khám.
• Đừng chờ tới lịch tái khám định kỳ.

Kiểm tra lại liên tục cùng một vị trí thường gây kích ứng và làm chỗ đó có vẻ thay đổi, khiến bạn lo hơn mà không thêm thông tin nào.

Vì sao kiểm tra làm tăng lo thay vì giảm

• Cơ thể luôn có những chỗ không đều nhau.
• Sờ kỹ thì lúc nào cũng thấy một thứ gì đó.
• Thấy rồi thì phải quyết định nó có ý nghĩa không.
• Không quyết định được thì sờ lại.
• Sờ lại nhiều lần làm vùng đó sưng nhẹ.
• Sưng nhẹ làm bạn tin rằng nó đang thay đổi.

Chuỗi này rất hay xảy ra và nó tự nuôi chính nó. Người trong chuỗi đó thường tin rằng mình đang cẩn thận, trong khi thực tế thông tin thu được không tăng thêm chút nào sau lần kiểm tra đầu tiên. Cách thoát ra là ghi lại phát hiện đầu tiên kèm ngày, rồi không đụng vào nữa cho tới mốc đã hẹn với chính mình.

Hỏi bác sĩ những gì

• Tôi nên tự kiểm tra những gì?
• Bao lâu một lần?
• Kỹ thuật đúng là thế nào?
• Cái gì là bình thường với trường hợp của tôi?
• Phát hiện gì thì cần báo ngay?

Câu thứ tư quan trọng vì mỗi người có nền tảng khác nhau sau phẫu thuật hay xạ trị, và biết nền của mình giúp không báo động nhầm.

Khi thói quen làm hại nhiều hơn giúp

• Nếu kiểm tra gây lo âu nặng mỗi lần.
• Nếu bạn né tránh vì sợ phát hiện gì đó.
• Nếu nó chiếm quá nhiều thời gian.
• Hãy nói với bác sĩ để điều chỉnh cách theo dõi.

Tóm lại

Tự kiểm tra mỗi tháng một lần thường đủ, và kiểm tra dày hơn làm khó nhận ra thay đổi thật chứ không an toàn hơn. Làm cùng một trình tự vào một ngày cố định, ghi lại, rồi kết thúc. Nếu đang kiểm tra quá nhiều thì giảm dần theo bước chứ đừng dừng đột ngột. Và hãy hỏi bác sĩ cái gì là bình thường với riêng trường hợp của mình.

Câu hỏi thường gặp